Kolagenowe zapalenie jelit to jedna z dwóch głównych postaci mikroskopowego zapalenia jelita grubego (MZJG) – przewlekłej choroby, w której pod nabłonkiem okrężnicy tworzy się pogrubiałe pasmo kolagenu. Głównym objawem jest uporczywa, wodnista biegunka bez krwi, a jelito w kolonoskopii zwykle wygląda prawidłowo, więc rozpoznanie stawia się dopiero po badaniu wycinków pod mikroskopem. Choroba nie ma związku z piciem kolagenu – nazwa opisuje to, co widać w tkance, a nie przyczynę.
Czym jest kolagenowe zapalenie jelit?
Kolagenowe zapalenie jelita grubego (ang. collagenous colitis, w polskich publikacjach także kolagenowe zapalenie okrężnicy, KZJG) to przewlekła choroba zapalna jelita grubego z grupy mikroskopowych zapaleń jelit. Według europejskich wytycznych United European Gastroenterology i European Microscopic Colitis Group (UEG/EMCG, 2021) mikroskopowe zapalenie jelita grubego to jednostka kliniczno-patologiczna, na którą składają się trzy elementy: przewlekła wodnista biegunka, prawidłowy lub prawie prawidłowy obraz jelita w endoskopii oraz charakterystyczne zmiany w badaniu histopatologicznym.
W kolagenowym zapaleniu jelit warstwa kolagenu pod błoną śluzową okrężnicy jest grubsza niż normalnie – tak definiuje to amerykański instytut NIDDK. To zmiana w budowie samej ściany jelita, widoczna dopiero w wycinku pod mikroskopem. Druga postać choroby, limfocytowe zapalenie jelita grubego, nie ma pogrubionej warstwy kolagenu, za to w nabłonku jest wyraźnie więcej limfocytów.
Kolagenowe a limfocytowe zapalenie jelita grubego – czym się różnią?
Obie postacie dają podobne objawy i leczy się je podobnie, a różni je przede wszystkim obraz pod mikroskopem. O tym, którą postać rozpoznać, decyduje grubość pasma kolagenu pod nabłonkiem i liczba limfocytów w nabłonku jelita grubego. Wytyczne UEG/EMCG opisują też postacie niepełne, gdy zmiany nie spełniają wszystkich kryteriów.
| Postać | Kryterium histopatologiczne | Częstość nowych zachorowań |
|---|---|---|
| Kolagenowe zapalenie jelita grubego | pasmo kolagenu pod nabłonkiem co najmniej 10 µm i nasilony naciek zapalny w blaszce właściwej błony śluzowej | 0,6-16,4 na 100 000 osób rocznie |
| Limfocytowe zapalenie jelita grubego | co najmniej 20 limfocytów śródnabłonkowych na 100 komórek nabłonka, pasmo kolagenu poniżej 10 µm | 0,6-16,0 na 100 000 osób rocznie |
| Niepełne kolagenowe zapalenie | pasmo kolagenu powyżej 5 µm, ale poniżej 10 µm, łagodny naciek zapalny | brak danych zbiorczych |
| Mikroskopowe zapalenie łącznie | jedna z powyższych postaci | średnio 11,4 na 100 000 osób rocznie; chorobowość 119 na 100 000 osób |
Źródło: United European Gastroenterology i European Microscopic Colitis Group, wytyczne dotyczące mikroskopowego zapalenia jelita grubego (Miehlke i wsp., United European Gastroenterology Journal), 2021, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8259259/
Dla porównania: w opisanym w „Przeglądzie Gastroenterologicznym” przypadku 57-letniego pacjenta z kolagenowym zapaleniem jelita grubego pasmo kolagenu w wycinkach z całej okrężnicy miało 30-50 µm, czyli kilkukrotnie przekraczało próg rozpoznania.
Kto choruje na kolagenowe zapalenie jelit?
Kolagenowe zapalenie jelit dotyczy głównie kobiet i osób po 50. roku życia. W metaanalizie przygotowanej na potrzeby wytycznych UEG/EMCG kobiety miały ponad trzykrotnie większą szansę na rozpoznanie postaci kolagenowej niż mężczyźni (iloraz szans 3,24), a w trzech największych badaniach ze Szwecji, Danii i Holandii kobiety stanowiły około 72% chorych na mikroskopowe zapalenie jelita grubego.
Według NIDDK chorobę rozpoznaje się zwykle około 60.-65. roku życia, choć może wystąpić w każdym wieku, także u dzieci. Medycyna Praktyczna podaje, że u około jednej czwartej pacjentów rozpoznanie pada przed 45. rokiem życia. Mikroskopowe zapalenie jelita grubego odpowiada za 12,8% przypadków niewyjaśnionej przewlekłej wodnistej biegunki, więc nie jest chorobą rzadką, tylko często przeoczaną.
Przyczyny i czynniki ryzyka – co sprzyja chorobie?
Dokładna przyczyna kolagenowego zapalenia jelit nie jest znana. Wytyczne UEG/EMCG opisują ją jako złożoną i wieloczynnikową: rolę mogą odgrywać czynniki działające w świetle jelita, zaburzona odpowiedź układu odpornościowego i predyspozycja genetyczna. Najlepiej udokumentowane czynniki ryzyka to:
- palenie tytoniu – obecne, a w mniejszym stopniu także dawne palenie zwiększa ryzyko obu postaci choroby; według Medycyny Praktycznej u palaczy choroba pojawia się średnio około 10 lat wcześniej,
- niektóre leki – przewlekłe lub częste stosowanie inhibitorów pompy protonowej (IPP), niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) i leków przeciwdepresyjnych z grupy SSRI wiąże się z większym ryzykiem; NIDDK wymienia też hormonalną terapię zastępczą, doustną antykoncepcję, beta-blokery i statyny,
- choroby autoimmunologiczne – częściej chorują osoby z celiakią, reumatoidalnym zapaleniem stawów czy cukrzycą typu 1,
- płeć żeńska i wiek – opisane wyżej.
Związek z lekami nie oznacza, że każdy, kto bierze IPP czy ibuprofen, zachoruje – wytyczne podkreślają, że to powiązanie statystyczne, a nie udowodniona przyczyna. Jeśli jednak biegunka zaczęła się wkrótce po włączeniu nowego leku, wytyczne sugerują rozważenie jego odstawienia. Decyzję podejmuje lekarz, bo części leków nie wolno odstawiać samodzielnie.
Czy kolagenowe zapalenie jelit ma związek z piciem kolagenu?
Nie. Kolagenowe zapalenie jelit nie wynika z jedzenia ani picia kolagenu – słowo „kolagenowe” opisuje pogrubione pasmo kolagenu widoczne w wycinku jelita pod mikroskopem. Ani wytyczne UEG/EMCG z 2021 r., ani wytyczne Amerykańskiego Towarzystwa Gastroenterologicznego (AGA, 2016), ani materiały NIDDK nie wymieniają kolagenu z diety ani suplementów kolagenowych wśród czynników ryzyka.
Odwrotne pytanie – czy suplement kolagenowy pomaga w tej chorobie – też ma jasną odpowiedź: nie ma badań klinicznych, które by to sprawdzały. W bazie PubMed (stan na październik 2026 r.) nie znaleźliśmy ani jednego badania suplementacji kolagenem, peptydami kolagenowymi czy żelatyną u osób z kolagenowym lub limfocytowym zapaleniem jelita grubego. Kolagen nie jest więc ani przyczyną, ani udokumentowanym sposobem leczenia tej choroby.
Warto znać jeszcze jeden fakt: suplementy diety mogą wywołać mikroskopowe zapalenie jelit. Belgijscy gastroenterolodzy opisali w 2024 r. trzy osoby, u których wkrótce po rozpoczęciu przyjmowania suplementu z kurkumą pojawiła się obfita wodnista biegunka, a biopsje potwierdziły mikroskopowe zapalenie jelita grubego (w tym jeden przypadek postaci kolagenowej). Po odstawieniu preparatu objawy ustąpiły w ciągu kilku dni, a kontrolne biopsje były prawidłowe. To tylko opisy przypadków, ale pokazują, że każdy nowy suplement – także kolagenowy – warto zgłosić lekarzowi, jeśli po jego włączeniu pojawi się przewlekła biegunka.
Objawy kolagenowego zapalenia jelit
Najczęstszym objawem kolagenowego zapalenia jelit jest przewlekła, wodnista biegunka bez krwi, którą w badaniach zgłaszało 84-100% chorych. W dużym duńskim badaniu 539 pacjentów chorzy oddawali średnio 6-7 stolców dziennie. Objawom często towarzyszą:
- nagłe parcie na stolec – około 55% chorych,
- wypróżnienia w nocy – około 35%,
- nietrzymanie stolca – około 26%,
- rzadziej ból brzucha, wzdęcia, spadek masy ciała i zmęczenie.
U około jednej trzeciej chorych biegunka zaczyna się nagle, czasem po infekcji pokarmowej, a w europejskim rejestrze u 43% pacjentów trwała ponad 6 miesięcy przed postawieniem diagnozy. Krew w stolcu nie jest typowa dla tej choroby i wymaga szybkiej konsultacji, bo może wskazywać na inną przyczynę.
U części chorych biegunka prowadzi do spadku wagi. Taki spadek masy ciała jest objawem do wyjaśnienia u lekarza i nie ma nic wspólnego z pytaniem Kolagen a odchudzanie – jak wpływa na metabolizm?, które dotyczy zdrowych osób na redukcji.
Czy to zespół jelita drażliwego? Dlaczego choroba bywa przeoczana
Kolagenowe zapalenie jelit łatwo pomylić z biegunkową postacią zespołu jelita drażliwego (IBS-D), bo objawy są podobne, a jelito w kolonoskopii wygląda zwykle prawidłowo. W dwóch metaanalizach mikroskopowe zapalenie jelita grubego wykryto u około 9% osób z rozpoznaniem czynnościowej biegunki. Dlatego wytyczne UEG/EMCG zalecają wykluczenie MZJG u osób z objawami IBS, zwłaszcza gdy mają czynniki ryzyka (wiek, płeć żeńska, palenie, wymienione leki) albo gdy leczenie IBS nie pomaga.
| Cecha | Mikroskopowe (kolagenowe) zapalenie jelita | Zespół jelita drażliwego z biegunką (IBS-D) | Wrzodziejące zapalenie jelita grubego |
|---|---|---|---|
| Biegunka | wodnista, bez krwi, także w nocy | objawy podobne, bez zmian w wycinkach | często z domieszką krwi |
| Obraz w kolonoskopii | prawidłowy lub zmiany niespecyficzne | prawidłowy | widoczny stan zapalny błony śluzowej, w cięższych przypadkach owrzodzenia |
| Jak się rozpoznaje | badanie wycinków pod mikroskopem | po wykluczeniu chorób organicznych, w tym MZJG | kolonoskopia z badaniem wycinków |
Jak rozpoznaje się kolagenowe zapalenie jelit?
Kolagenowe zapalenie jelit rozpoznaje się wyłącznie na podstawie badania histopatologicznego wycinków pobranych podczas kolonoskopii. Nie ma badania krwi ani kału, które potwierdzałoby lub wykluczało tę chorobę. Wytyczne UEG/EMCG zalecają:
- Ileokolonoskopię z wycinkami co najmniej z prawej i lewej strony okrężnicy – zmiany bywają rozmieszczone nierównomiernie i często najwyraźniejsze są w prawej części okrężnicy, więc wycinki tylko z odbytnicy i esicy mogą je przeoczyć.
- Ocenę pod mikroskopem – histopatolog mierzy grubość pasma kolagenu i liczy limfocyty; w kolonoskopii zmiany widoczne gołym okiem stwierdzono tylko u 38,8% chorych i nie są one charakterystyczne.
- Badania w kierunku celiakii – wytyczne zalecają je u każdej osoby z MZJG; celiakię rozpoznawano u 3,3% chorych wobec 0,4% w grupie kontrolnej.
- Wykluczenie innych przyczyn biegunki – m.in. zakażeń, chorób tarczycy i nieswoistych zapaleń jelit.
Kalprotektyna w kale, popularny marker stanu zapalnego jelit, według wytycznych nie nadaje się ani do wykluczenia, ani do monitorowania mikroskopowego zapalenia jelita grubego. Po rozpoznaniu nie zaleca się też powtarzania biopsji w celu kontroli choroby.
Leczenie kolagenowego zapalenia jelit – co zalecają wytyczne?
Lekiem pierwszego wyboru w kolagenowym zapaleniu jelit jest doustny budezonid – glikokortykosteroid, który jest szybko rozkładany w wątrobie, co ogranicza działania niepożądane typowe dla sterydów. Wytyczne UEG/EMCG zalecają go zarówno do wywołania remisji, jak i do jej podtrzymania, a w chwili ich publikacji był jedynym lekiem zarejestrowanym w tym wskazaniu. W badaniach podawano 9 mg na dobę przez 6-8 tygodni, a w leczeniu podtrzymującym zwykle 6 mg na dobę lub mniej. Dawkę i czas leczenia zawsze ustala lekarz.
| Wynik leczenia (kolagenowe zapalenie jelita grubego) | Budezonid | Placebo |
|---|---|---|
| Odpowiedź kliniczna po 6-8 tygodniach (9 mg/dobę)* | 81% (38/47) | 17% (8/47) |
| Poprawa obrazu pod mikroskopem (4 badania, 161 chorych) | 78% | 32% |
| Utrzymanie remisji w leczeniu podtrzymującym (3 badania) | 68% (57/84) | 20% (18/88) |
Źródło: United European Gastroenterology i European Microscopic Colitis Group, wytyczne dotyczące mikroskopowego zapalenia jelita grubego, 2021, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8259259/; Cochrane, przegląd systematyczny Kafil i wsp. (CD003575), 2017, https://www.cochrane.org/pl/evidence/CD003575_treatments-collagenous-colitis. *Po wyłączeniu jednego badania z nietypowo wysokim odsetkiem odpowiedzi na placebo; z tym badaniem wynik wynosił 81% wobec 36%.
Przegląd Cochrane z 2017 r. (12 badań, 476 chorych) ocenia jakość tych danych jako niską, bo badania były małe, ale wskazują one na skuteczność budezonidu zarówno w aktywnej, jak i w nieaktywnej postaci choroby. Według wytycznych budezonid nie zwiększał ryzyka poważnych działań niepożądanych, choć przy długim stosowaniu lekarz może zalecić wapń z witaminą D i kontrolę gęstości kości.
Pozostałe metody mają ograniczone lub negatywne rekomendacje:
- loperamid – eksperci dopuszczają go doraźnie w łagodnej postaci choroby,
- leki wiążące kwasy żółciowe (np. cholestyramina) – gdy współistnieje biegunka z kwasów żółciowych, co dotyczy około 14% chorych,
- mesalazyna – wytyczne UEG/EMCG zalecają jej niestosowanie do wywołania remisji,
- probiotyki – zarówno UEG/EMCG, jak i AGA są przeciw ich stosowaniu w leczeniu MZJG; AGA odradza też wyciąg z kadzidłowca (Boswellia serrata),
- prednizolon i inne steroidy – wytyczne europejskie zalecają ich niestosowanie zamiast budezonidu,
- leki immunosupresyjne i biologiczne (tiopuryny, leki anty-TNF, wedolizumab) – u wybranych chorych, u których budezonid nie działa,
- leczenie operacyjne – jako ostateczność, gdy zawiodą wszystkie leki.
Element leczenia, który zależy od pacjenta, to rzucenie palenia i – w porozumieniu z lekarzem – przegląd przyjmowanych leków i suplementów.
Dieta przy kolagenowym zapaleniu jelit
Nie istnieje jedna dieta lecząca kolagenowe zapalenie jelit. NIDDK podaje, że lekarz może zalecić ograniczenie produktów nasilających biegunkę, w zależności od objawów i chorób współistniejących:
- alkoholu,
- sztucznych słodzików,
- kofeiny,
- produktów z glutenem – jeśli współistnieje celiakia,
- mleka i produktów mlecznych – jeśli występuje nietolerancja laktozy.
Wytyczne UEG/EMCG zwracają uwagę, że samo spożycie glutenu nie wiązało się z ryzykiem rozwoju choroby, dlatego dieta bezglutenowa ma sens tylko po rozpoznaniu celiakii.
Kolagen a jelita – co wiadomo o suplementach kolagenu?
Badania nad wpływem suplementów kolagenu na jelita są nieliczne i wstępne, a żadne nie dotyczy chorób zapalnych jelit u ludzi. Najczęściej cytowane prace to:
- badanie na myszach (Rahabi i wsp., European Journal of Nutrition 2022) – peptydy kolagenu rybiego łagodziły chemicznie wywołane zapalenie okrężnicy; to model zwierzęcy, inny niż mikroskopowe zapalenie jelit, a badanie współfinansował producent surowca,
- badanie otwarte bez grupy kontrolnej (Abrahams i wsp., JMIR Formative Research 2022) – zdrowe kobiety z nadwagą przyjmowały 20 g peptydów kolagenowych dziennie przez 8 tygodni; z 40 uczestniczek kurację ukończyło 14, a 13 z nich zgłosiło mniejsze dolegliwości trawienne, w tym wzdęcia; badanie także było powiązane z producentem.
Z takich danych nie można wyprowadzić wniosku, że kolagen „leczy” czy „regeneruje” jelita. Częściej niż o biegunkę ludzie pytają zresztą, czy kolagen może powodować zaparcia lub wzdęcia – to inny problem niż choroba zapalna jelita grubego.
Osoba z rozpoznanym mikroskopowym zapaleniem jelita grubego, która chce przyjmować kolagen na skórę czy stawy, nie znajdzie w badaniach ani dowodów szkodliwości, ani korzyści. Pytanie kolagen przeciwwskazania w jej przypadku warto omówić z gastroenterologiem: nowy preparat najlepiej wprowadzać w okresie remisji, pojedynczo, i obserwować, czy nie nasila biegunki. Przykładowo Collagen One to suplement diety z 10 000 mg hydrolizatu kolagenu wołowego w 30 ml, przeznaczony do wspierania skóry, włosów i paznokci – nie jest produktem na choroby jelit.
Rokowanie – czy kolagenowe zapalenie jelit można wyleczyć?
Kolagenowe zapalenie jelit to choroba przewlekła z tendencją do nawrotów, ale rokowanie jest dobre. Według wytycznych UEG/EMCG mikroskopowe zapalenie jelita grubego nie zwiększa ryzyka raka jelita grubego ani gruczolaków, dlatego nie zaleca się specjalnego programu kontrolnych kolonoskopii. Medycyna Praktyczna podaje, że objawy mogą ustępować samoistnie nawet u jednej trzeciej chorych.
Za remisję kliniczną uznaje się średnio mniej niż 3 stolce dziennie i mniej niż 1 stolec wodnisty dziennie w ciągu tygodnia (kryteria Hjortswanga). Przy przewlekle aktywnej chorobie wytyczne zalecają długotrwałe leczenie budezonidem w najmniejszej skutecznej dawce, a decyzję o jego odstawieniu podejmuje się indywidualnie. Przewlekła wodnista biegunka trwająca dłużej niż kilka tygodni zawsze jest powodem do wizyty u lekarza rodzinnego lub gastroenterologa.